هر مهندس و پیمانکاری قبل از شروع ساختن یک بنا، به یک نقشه یا پلن نیاز دارد. این نقشه حاوی جزئیات و قواعد فراوانی است و مهندسان بدون آموزش نقشه خوانی قادر به درک و اجرای آن نخواهند بود. به عنوان متقاضی شرکت در آزمون نظام مهندسی عمران اجرا، برای قبولی در آزمون نیازی به یادگیری نقشه خوانی ندارید؛ اما از آنجایی که پس از اخذ پروانه به عنوان مهندس نظارت، اجرا یا محاسب بهتر است قواعد نقشه خوانی را بیاموزید؛ لازم است کتاب‌های کاربردی در این حوزه را مطالعه و اطلاعات خود را در مورد اصول نقشه خوانی و نحوه استخراج اطلاعات از نقشه‌های سازه، معماری، تاسیسات برقی و مکانیکی افزایش دهید.

 

در این مقاله اطلاعاتی را در مورد  نقشه ‌خوانی عمومی گردآوری کرده و در اختیار شما قرار می‌دهیم تا پیش‌زمینه مناسبی از این مهارت کسب کنید. قبل از هر چیز یک تعریف کلی از این تخصص ارائه می‌دهیم و سپس به سایر مبانی آن خواهیم پرداخت.

 

 

تعریف نقشه

 

نقشه، ترسیمی است که نشان می‌دهد یک ساختمان چگونه طراحی و از چه موادی در آن استفاده می‌شود؛ همچنین نشان می‌دهد المان‌هایی مثل درها، پنجره‌ها، و غیره در کجا به کار می‌روند.

تمام افراد اعم از مهندس اجرایی، ناظر و محاسب باید آموزش نقشه خوانی را دیده باشند. در واقع نقشه خوانی یک مهارت ضروری است که تمام افراد دست‌اندرکار در یک پروژه ساختمانی، در هر مرحله از به آن نیاز دارند. اما لزوما یک آرماتوربند نیازی به یادگیری این مهارت ندارد و مهندسان توضیحات لازم را در اختیار او قرار می‌دهند.

هر پلن یک سری مبانی و اصول دارد که در پکیج‌های آموزش جامع نقشه خوانی ساختمان در اختیار افراد قرار می‌گیرد. یکی از این منابع، کتاب دکتر عبدالله چراغی است که نه‌تنها برای مهندسان عمران بلکه برای مهندسین معماری، برق و مکانیک هم منبع مناسبی است.

در این کتاب مبانی نقشه خوانی عمران ارائه شده است؛ اما تاکید می‌کنیم که این کتاب یک منبع برای آزمون نظام مهندسی نیست و جزو کتاب‌های کاربردی و عملی برای مهندسان به شمار می‌رود.

اگر متقاضی آزمون نظام مهندسی هستید به منابع دیگری نیازی دارید که در انتشارات نوآوری در اختیار شما گذاشته می‌شود. البته برگزارکنندگان آزمون نظام مهندسی انتظار ندارند که شما تمام اطلاعات مندرج در منابع را به خاطر بسپارید و به شما اجازه می‌دهند کتاب‌هایی را که برای شما قابل‌فهم‌تر هستند با خود به سر جلسه آزمون ببرید.

شما زمان کمی برای پاسخگویی به هر سؤال دارید، بنابراین باید در انتخاب کتابی که به همراه می‌برید دقیق عمل کنید. بهتر است به جای حمل منابع متعدد و اتلاف زمان، یک کتاب کلیدواژه مهندسی عمران به همراه داشته باشید که بخش زیادی از کلیدواژه‌های مرتبط را در بر اساس حروف الفبا در خود جای داده است و زیر موضوع‌های مرتبط با هر کلیدواژه را نیز در اختیار شما قرار می‌دهد. به این ترتیب می‌توانید زمان آزمون را به درستی مدیریت کنید.

 

مبانی نقشه خوانی عمران

 

اولین نکته‌ای که در نقشه خوانی مهندسی اهمیت دارد، درک اندازه‌ها در پلن‌هایی است که معمولاً در اختیار مهندسان قرار می‌گیرد. این نقشه‌ها معمولاً در مقیاس ۰.۶ سانتیمتری ترسیم می‌شوند. به این معنا که هر ۰.۶ سانتیمتر در طرح، برابر با ۳۰.۴ سانتیمتر واقعی در بنای تکمیل شده است.

مقیاس نقشه‌ها بسته به دامنه و پیچیدگی یک پروژه می‌تواند بزرگ‌تر یا کوچک‌تر باشد. رایج‌ترین اندازه نقشه برای ساخت یک خانه ۴۵.۷×۶۰.۹ یا ۶۰.۹×۹۱.۴ سانتیمتر است. هر برگه از یک طرح، علاوه بر نقشه مرکزی، شامل آیتم‌هایی است که در ادامه آنها را معرفی خواهیم کرد.

 

 

بلوک عنوان

بلوک عنوان اولین بخش مهم از یک نقشه است. این بخش دقیقاً به شما می‌گوید چه کسی نقشه‌ را ترسیم کرده و در چه تاریخی تکمیل شده است. همچنین مقیاسی که استفاده شده و اینکه چه کسی آن را تأیید کرده هم درج شده است.

بلوک عنوان معمولاً شامل موارد زیر است:

• لوگو و اطلاعات تماس شرکت
• نام کارفرما
• نام معمار
• نام پروژه
• موقعیت مکانی پروژه یا همان ساختمان
• عنوان نقشه
• تاریخ ترسیم
• تعداد ورق‌ها
• تاییدیه‌ها
• مقیاس (Scale‌)

بلوک عنوان ممکن است مستطیلی و در گوشه‌ای از پلن باشد یا به‌صورت نواری باریک در طول یا عرض برگه درج شده باشد. همان‌طور که در دوره‌های اموزش نقشه خوانی اجرایی، نظارت و محاسبات به شما گفته خواهد شد، بلوک عنوان در هر دو قالب، حاوی اطلاعات پایه مفید در مورد پروژه است.

 

 

بلوک تجدید نظر

بلوک تجدید نظر، هر گونه تغییر در نقشه را با ذکر تاریخ، شرح تغییر و نام یا حروف اول نام مجری تغییرات نشان می‌دهد. بلوک‌های تجدید نظر در بخش‌های مختلفی از طرح گنجانده می‌شوند.

مسلماً هنگام ترسیم اولیه نقشه، بلوک تجدید نظر خالی است؛ زیرا هنوز تغییراتی روی آن اعمال نشده است. طراحان هم از حروف و هم از اعداد در بلوک‌های تجدید نظر استفاده می‌کنند. اما توصیه می‌شود در پلن‌هایی که با حروف لاتین نوشته می‌شوند، حروف I، O، Q، S، X و Z درج نشوند. زیرا ممکن است در خوانش آنها خطایی صورت بگیرد و آنها با اعداد اشتباه گرفته شوند.

 

سیستم شبکه یا گرید (Grid)

برگه یا شیت‌های طرح اولیه اغلب شامل یک سیستم مشبک در امتداد لبه‌های افقی و عمودی هستند که اعداد را در یک محور و حروف را در محور دیگر نشان می‌دهند. این ویژگی به مهندسان کمک می‌کند بتوانند به راحتی به یک نقطه خاص روی نقشه اشاره کنند.

 

یادداشت ها و علائم

هنگام نقشه خوانی با یک سری نمادها، اختصارات، یادداشت‌ها و سایر اطلاعات عملی در پایین یا کنار پلن مواجه می‌شوید. این داده‌ها، راهنمای علائم اختصاری یا نمادهای موجود در نقشه هستند.

طرحی که یک معمار ترسیم می‌کند، شامل علائم و نوت‌های مختلفی در مورد کل پروژه یا فقط بخشی از آن است. این نشانه‌ها معمولاً به اختصار و با یک آیکون در نقشه، نمایش داده می‌شوند و ممکن است فرد را گیج کنند. به همین دلیل آشنایی با آنها بسیار مهم است. اما جای نگرانی نیست؛ زیرا منابع زیادی برای آموزش کامل نقشه خوانی ساختمان از صفر تا صد وجود دارد. یکی از این موارد، کتاب آموزش نقشه خوانی ساختمان دکتر چراغی است که حتی به علائم تاسیسات برق، لوله‌کشی گاز و فاضلاب هم پرداخته است.

اشاره به این نکته خالی از حسن نیست که شما برای اینکه بتوانید به تیم اجرایی یک دفتر مهندسی بپیوندید ابتدا باید پروانه مهندسی خود را دریافت کنید. برای این منظور بهتر است در کلاس آمادگی آزمون نظام مهندسی عمران شرکت کرده و پس از قبولی در آزمون با شرکت در یک دوره نقشه خوانی عمران مهارت خود را در نقشه خوانی افزایش دهید.

 

 

چند نمونه از علائم آموزشی در دوره نقشه خوانی عمران

اگر تعداد معدودی از علائم سفارشی که برخی از معماران و شرکت‌های ساختمانی در برخی از پروژه‌هایشان استفاده می‌کنند را کنار بگذاریم، باقی علائم استاندارد هستند؛ چند نمونه از این نمادها عبارتند از:

• نماد قطب نما برای نشان دادن جهت ساختمان
• خط مستقیم برای نشان دادن درب که با یک قوس جهت باز شدن آن را نشان می‌دهند.
• خطوط ضخیم برای نشان دادن دیوارهای بیرونی
• خط سه‌گانه برای نشان دادن مکان پنجره
• وسایلی مثل وان، اجاق‌گاز، توالت و غیره هم به صورت طرح ساده‌ای از نمای بالایی خود آیتم ترسیم می‌شوند.

 

 

نکات مرتبط با نقشه خوانی در عمران

 

هنگام خواندن نقشه‌ها، با بلوک عنوان شروع کنید تا با اصول اولیه آشنا شوید، سپس علائم را مطالعه کنید. در طول پروژه باید بارها به نقشه مراجعه کنید؛ به همین دلیل به خاطر سپردن نمادهای کلیدی، کمکتان می‌کند که با تسلط بهتری شروع کنید.

به عنوان یک مهندس باید بدانید که با چه نوع پلنی سر و کار و برای هر پروژه به چه چیزی نیاز دارید. تمام نقشه‌ها شامل عناصر مشابهی هستند؛ اما ممکن است در بخش‌هایی با هم متفاوت باشند. پس باید با آموزش نقشه ‌خوانی عمران بیاموزید که چطور نقشه‌ها را بخوانید و تفسیر کنید.

شما باید مشخص کنید که کدام عناصر یک پروژه باید اول اجرا شوند. مثلاً در هیچ ساختمانی نباید بعد از سرامیک‌کاری، گرمایش از کف اجرا شود! اینها اشتباهاتی هستند که می‌توانند یک پروژه را به تأخیر بیندازند و هزینه اضافی را به کارفرما تحمیل کنند. توجه به این نکته زمانی که بحث نقشه خوانی صنعتی عمران به میان می‌آید، ضروری‌تر است.

همچنین بهتر است بدانید که برای تکمیل پروژه به چه مهندسان و متخصصانی نیاز دارید. همیشه سعی کنید نقشه را با تمامی متخصصان حاضر در پروژه از معمار گرفته تا مهندس اجرایی، برق‌کار و نجار چک کنید. به این ترتیب مطمئن خواهید شد که همه در جریان روند پروژه هستند و در نهایت دوباره‌کاری صورت نخواهد گرفت.

نکته آخر اینکه شاید تصور کنید آموزش نقشه خوانی مهندسی عمران فقط مختص مهندسان ساخت‌و‌ساز است اما تمامی مهندسان اعم از برق، مکانیک و تاسیسات هم باید با نقشة عمرانی پروژه آشنا باشند.

 

 

تمام عوامل دست اندرکار در ساخت ساختمان با نقشه سرو کار دارند!

 

آموزش نقشه خوانی در عمران، یکی از مهارت‌های ضروری برای مهندسان اجرا و نظارت است که تصویری از نتیجة نهایی پروژه را به دست‌اندرکاران ساخت‌وساز ارائه می‌دهد. این نقشه چراغ راه تمام متخصصان از جمله سازنده بنا، لوله‌کش، برق‌کار یا نجار است. پس مهندسان باید به خواندن نقشه مسلط باشند و بتوانند ابهامات سایر عوامل پروژه برطرف کنند.

 

 

سوالات متداول

1. آیا آموزش نقشه‌خوانی فقط مختص مهندسان عمران است؟

خیر. تمامی متخصصان و افرادی که در فرایند ساخت یک بنا نقش دارند، باید با نقشه‌خوانی آشنا باشند.

2. برای دیدن مقیاس بنا، باید به کدام بخش از نقشه باید مراجعه کرد؟

برای استخراج مقیاس باید به بلوک عنوان مراجعه کنید.

3. درها در نقشه با چه علامتی نشان داده می‌شوند؟

خط مستقیمی که یک قوس در کنارش دارد، درب را نشان می‌دهد.

4. آیا مهارت نقشه خوانی خانه عمران سازه را از نظر کیفی تحت تاثیر قرار می‌دهد؟

بله، اگر مهندسان به درستی قادر به تفسیر علائم و نشانه‌های موجود در نقشه نباشند نمی‌توانند، ساختمان را به درستی تکمیل کنند و نواقص ظریف اما تاثیرگذاری در کل سازه به چشم خواهد خورد.