کتاب ضوابط بلندمرتبه‌سازی

توضیحات

کتاب ضوابط بلندمرتبه‌سازی

کلان‌شهرهای ایران‌زمین، از جمله تهران و تبریز، به‌واسطه رشد شتابان و بهره‌وری فزاینده از اراضی، در دهه‌های اخیر با پدیده گسترشِ بدونِ انتظامِ ساختمان‌های بلند مواجه بوده‌اند. این وضعیت، در فقدان یک «نظام حقوقی و فنی جامع»، منجر به ایجاد تزاحماتی میان منافع خصوصی سازندگان و حقوق عمومی شهروندان گردیده و آسیب‌هایی نظیر اخلال در خط آسمان، اشرافیتِ نابهنجار، سایه‌اندازیِ محدودکننده و فشار مضاعف بر زیرساخت‌های شهری را به همراه داشته است. بدیهی است ادامه این رویکرد، بدون اتخاذ تدابیر علمی و استقرار سازوکارهایِ سنجش‌گر، توسعه پایدار شهری را با مخاطره جدی روبه‌رو می‌سازد.

کتاب حاضر، با التزام به این ضرورت، تلاشی است در جهتِ تدقیقِ ضوابط و تبیین مبانیِ بلندمرتبه‌سازی. غایتِ این نوشتار، نه صرفاً گردآوری مقررات، بلکه استخراجِ اصول حاکم بر تعیین ارتفاع و انتظام‌بخشی به ساختمان‌های بلند است. این اثر می‌کوشد تا با واکاویِ اسناد بالادستی، مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری و مقررات ملی ساختمان، الگویی جامع برای کنشگرانِ این عرصه، اعم از مدیران، مهندسان و کارشناسان رسمی دادگستری فراهم آورد.

از وجوه متمایز این نوشتار، ارائه «رابطه M^۲» به‌عنوان مدل اختصاصی تعیین ارتفاع ساختمان‌های بلند است. این رابطه، حاصلِ سال‌ها مداقه در مؤلفه‌های تأثیرگذارِ کالبدی و عملکردی شهر است.

رابطه M^۲ با تلفیقِ متغیرهایِ کلیدی نظیر «عرض گذر»، «ظرفیت عرصه‌»، «تراکم ساختمانی»، «حقوق همسایگی» و «الزامات ترافیکی»، در پیِ آن است که تعیین ارتفاع را از ساحتِ تصمیماتِ غیرمستندِ موردی خارج ساخته و آن را به یک «فرآیندِ محاسباتیِ قابل استناد» ارتقا دهد.

اعلام می‌دارد؛ این رابطه، نه یک فرمولِ ساده، بلکه یک چارچوبِ تحلیلی است که بر مبنای ضرورتِ توازن میان «حقوق خاصه» (انتفاع سازنده) و «حقوق عامه» (آسایش شهروندان) استوار گردیده است. به باورِ نگارنده، ضابطه‌مند ساختنِ بلندمرتبه‌سازی بر پایه چنین مدل‌های علمی، نخستین گام در مسیر تحققِ عدالت فضایی و انتظام‌بخشی به سیما و منظرِ کلان‌شهرهای ایران است.

امید است مباحث مطروحه در این کتاب، ضمن تبیینِ ابعادِ پیچیده و ناشناخته‌ توسعه عمودی، راهگشای دست‌اندرکاران این حوزه در مسیرِ تدوین، داوری و اجرای ضوابطِ دقیق بوده و گامی مؤثر در جهت اعتلای کیفیتِ زیستِ شهری و صیانت از حقوق عمومی تلقی گردد.

 

فهرست کتاب

مقدمه

فصل اول: کلیات

درآمدی بر تبارشناسی و منطق توسعه عمودی

۱-۱. سرآغاز

۱-۲. پیشینه اجمالی بناهای مرتفع

۱-۳. ضرورت‌ها و دلایل گرایش به بلندمرتبه‌سازی معاصر

۱-۴. مزایا و پیامدهای بلندمرتبه‌سازی

۱-۵. وضعیت بلندمرتبه‌سازی در ایران

 

فصل دوم: خاستگاه ساختمان‌هاي بلند

تحولِ ساختاری و گذار به پارادایم شهر عمودی

۲-۱. پیشینه و خاستگاه تاریخی

۲-۲. نوآوری‌های تکنولوژیک سازنده شهر عمودی

۲-۳. ادوار پنج‌گانه تحول ساخت بناهای بلند در جهان

۲-۴. انگیزه‌ها و عوامل محرک توسعه بلندمرتبه‌سازی

 

فصل سوم: مسکن در برنامه‌های عمرانی و توسعه

۳-۱. درآمدی بر جایگاه مسکن در نظام برنامه‌ریزی کشور

۳-۲. سیاست‌های مسکن در برنامه‌های عمرانی پیش از انقلاب

۳-۲-۱. برنامه عمرانی سوم (۱۳۴۲-۱۳۴۶)

۳-۲-۲. برنامه عمرانی چهارم (۱۳۴۷-۱۳۵۱)

۳-۲-۳. برنامه عمرانی پنجم (۱۳۵۲-۱۳۵۶)

۳-۳. سیاست‌های مسکن در برنامه‌های توسعه پس از انقلاب

۳-۳-۱. برنامه اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۳۶۸-۱۳۷۲)

۳-۳-۲. برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۳۷۴-۱۳۷۸)

۳-۳-۳. برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۳۷۹-۱۳۸۳)

۳-۳-۴. برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۳۸۴-۱۳۸۸)

۳-۳-۵. برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۳۸۹-۱۳۹۳)

۳-۳-۶. برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۳۹۶-۱۴۰۰)

۳-۳-۷. برنامه هفتم پیشرفت (۱۴۰۳-۱۴۰۷)

۳-۴. سیاست‌های کلی نظام در حوزه مسکن و شهرسازی

۳-۴-۱. سیاست‌های کلی مسکن

۳-۴-۲. سیاست‌های کلی شهرسازی

۳-۵. الگوهای سکونت و طبقه‌بندی انواع مسکن

۳-۶. شاخص‌های ارزیابی مسکن

۳-۷. اصول همجواری کاربری‌ها

 

فصل چهارم: بلندمرتبه‌سازي در كشورهاي توسعه‌يافته

گذار از بلندمرتبه‌سازیِ گسسته به انتظام شهری

۴-۱. بلندمرتبه‌سازی در ایالات متحده آمریکا

۴-۱-۱. نظام کنترل توسعه در آمریکا

۴-۱-۲. مکان‌یابی ساختمان‌های بلندمرتبه در شهرهای آمریکا

۴-۱-۳. قانونمند شدن احداث ساختمان‌های بلند در آمریکا

۴-۱-۴. ضوابط کنترل حجم ساختمان در شهر سان‌فرانسیسکو

۴-۱-۵. کنترل توده و حجم و تأثیر آن بر باد و فواصل جانبی

۴-۲. بلندمرتبه‌سازی در انگلستان

۴-۲-۱. مکان‌یابی و ضوابط طراحی ساختمان‌های بلند در انگلستان

۴-۳. بلندمرتبه‌سازی در کانادا

۴-۳-۱. ضوابط طراحی بناهای بلند در تورنتو

۴-۳-۲. راهنمای طراحی شهری ساختمان‌های بلند در اتاوا

 

فصل پنجم: مفاهیم، مکاتب و نظریه‌های بلندمرتبه‌سازی

مبانی نظری و رویکردهای برنامه‌ریزی بلندمرتبه‌سازی

۵-۱. مفهوم ساختمان بلند

۵-۲. مکتب‌های بلندمرتبه‌سازی

۵-۳. نظریه‌پردازان ساختمان‌های بلند

 

فصل ششم: سیما، منظر و مکان‌یابی ساختمان‌های بلند

ملاحظات ادراکی و محیطی توسعه عمودی

۶-۱. هنجارها و تأثیرات ساختمان‌های بلند

۶-۲. نقش ساختمان‌های بلند در سیما و منظر شهری

۶-۳. مکان‌یابی ساختمان‌های بلند

۶-۴. فضاهای شهری و تناسبات سیمای خیابان

۶-۵. دیدگاه‌های نظریه‌پردازان بلندمرتبه‌سازی

 

فصل هفتم: بلندمرتبه‌سازی در ایران

سیر نهادی و کالبدی بلندمرتبه‌سازی در ایران

۷-۱. پیشینه و روند تاریخی بلندمرتبه‌سازی در ایران

۷-۲. عوامل مؤثر بر تسریع بلندمرتبه‌سازی در ایران

۷-۳. دوره‌های تحول بلندمرتبه‌سازی در ایران

 

فصل هشتم: فرم، توده و اثرات کالبدی

مبانی انضباط کالبدی و منطق فرم در ساختمان‌های بلند

۸-۱. توده و حجم بنا و اصول کنترل کالبدی

۸-۲. فرم ساختمان‌های بلند و فضاهای سه‌گانه

۸-۳. طرح زیستا و ملاحظات سازه‌ای لفاف‌های کالبدی

۸-۴. تحلیل‌های اقتصادی مسکن، تجمیع و فرآیندهای کالبدی

 

فصل نهم: محدودیت‌ها و روش‌های تعیین ارتفاع

ضابطه‌مندی ارتفاع در ساختمان‌های بلند

۹-۱. کلیات

۹-۲. محدودیت‌های اصلی بلندمرتبه‌سازی

۹-۳. روش‌های تعیین حد ارتفاع

۹-۳-۱. روش‌های هندسی سنتی

۹-۳-۲. روش‌های کنترلی نوین

۹-۴. پارامترهای تعیین محدودیت‌های ارتفاعی

۹-۵. کنترل ارتفاع و تعداد طبقات

۹-۶. منطقه‌بندی ارتفاعی

۹-۷. حفظ دسترسی به آفتاب

۹-۸. تعیین ارتفاع ساختمان‌های بلند (با رویکرد رابطه اختصاصی ^۲m)

۹-۸-۱. فرضيات تدوين رابطه بلندمرتبه‌سازی

۹-۸-۲. رابطه  در بلندمرتبه‌سازي

 

فصل دهم: ضوابط شهرسازی و پهنه‌بندی

انتظام فضایی و ضابطه‌مندی در بلندمرتبه‌سازی

۱۰-۱. ضرورت ضوابط شهرسازی و پهنه‌بندی در بلندمرتبه‌سازی

۱۰-۲. ضوابط بلندمرتبه‌سازی (مرور کلی و ارتباط با شهرسازی)

۱۰-۳. طرح جامع تهران و پهنه‌بندی: نقش کلیدی در تعیین مجاز بودن و حدود بلندمرتبه‌سازی

۱۰-۴. ضوابط مربوط به مکان‌یابی و استقرار بلندمرتبه‌ها بر اساس طرح‌های بالادست

۱۰-۵. ضوابط سایه‌اندازی: حفظ نور، دید و اشراف به عنوان حقوق شهروندی

۱۰-۶. حقوق همسایگی و همجواری: تنظیم تعامل بلندمرتبه‌ها با محیط پیرامون

۱۰-۷. ضوابط ارتفاعی و محدودیت‌های آن در چارچوب شهرسازی

۱۰-۸. ملاحظات تراکم و سطح اشغال در برنامه‌ریزی بلندمرتبه‌سازی

۱۰-۹. دسترسی‌های ترافیکی و ضوابط شهرسازی در بلندمرتبه‌سازی

 

فصل یازدهم: ساختمان‌های بلند در مقررات ملی

الزامات مقررات ملی در طراحی و بهره‌برداری ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۱. ساختمان‌های بلندمرتبه در مبحث سوم: حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریق

۱۱ـ۱ـ۱. تعریف ساختمان بلندمرتبه از منظر حریق

۱۱ـ۱ـ۲. قلمرو کنترل حریق در ساختمان بلندمرتبه

۱۱ـ۱ـ۳. تجهیزات اطفای دستی و خودکار

۱۱ـ۱ـ۴. کشف و اعلام حریق

۱۱ـ۱ـ۵. تخفیف مقاومت در برابر آتش

۱۱ـ۱ـ۶. شبکه بارنده در ساختمان‌های بسیار بلند

۱۱ـ۱ـ۷. ارتباطات و فرماندهی عملیات حریق

۱۱ـ۱ـ۸. تصرف‌های مختلط در ساختمان بلندمرتبه

۱۱ـ۱ـ۹. نکات کلیدی ضوابط حریق در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۲. ساختمان‌های بلند در مبحث چهارم: الزامات عمومی ساختمان

۱۱ـ۲ـ۱. جایگاه ساختمان‌های بلند در گروه‌بندی مبحث چهارم

۱۱ـ۲ـ۲. راه خروج و تهویه پلکان

۱۱ـ۲ـ۳. نورگیری و پاسیو

۱۱ـ۲ـ۴. اتاق مدیریت ساختمان

۱۱ـ۲ـ۵. برق اضطراری

۱۱ـ۲ـ۶. پوشش محافظ حریق برای سازه‌های فلزی

۱۱ـ۲ـ۷. گودبرداری و احداث طبقات زیرزمین در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۲ـ۸. نکات کلیدی الزامات عمومی ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۳. ساختمان‌های بلند در مبحث ششم: بارهای وارد بر ساختمان

۱۱ـ۳ـ۱. ملاحظات بهره‌برداری ناشی از باد

۱۱ـ۳ـ۲. ناکافی بودن روش استاتیکی بار باد در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۳ـ۳. روش‌های محاسبه بار باد در ساختمان‌های بلند خاص

۱۱ـ۳ـ۴. کنترل سازه برای زلزله سطح بهره‌برداری

۱۱ـ۳ـ۵. نکات کلیدی بار باد و زلزله در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۴. ساختمان‌های بلندمرتبه در مبحث سیزدهم: طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها

۱۱ـ۴ـ۱. نیروی برق ایمنی در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۴ـ۲. تأمین برق مصارف ایمنی

۱۱ـ۴ـ۳. اولویت منابع و تابلوهای تغذیه مصارف ایمنی

۱۱ـ۴ـ۴. ایمنی روشنایی در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۴ـ۵. روشنایی راه‌های خروج در ساختمان بلندمرتبه

۱۱ـ۴ـ۶. نکات کلیدی ایمنی برق در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۵. ساختمان‌های بلند در مبحث شانزدهم: تأسیسات بهداشتی

۱۱ـ۵ـ۱. کنترل فشار آب مصرفی در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۵ـ۲. ذخیره‌سازی آب و منطقه‌بندی توزیع

۱۱ـ۵ـ۳. اتصال شاخه‌های افقی فاضلاب به لوله قائم

۱۱ـ۵ـ۴. لوله قائم هواکش فاضلاب

۱۱ـ۵ـ۵. هواکش کمکی در ساختمان‌های بلندتر از ۱۰ طبقه

۱۱ـ۵ـ۶. محدودیت مصالح در لوله‌کشی آب باران ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۵ـ۷. نکات کلیدی تأسیسات بهداشتی در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۶. ساختمان‌های بلندمرتبه در مبحث هجدهم: عایق‌بندی و تنظیم صدا

۱۱ـ۶ـ۱. شمول الزامات مبحث هجدهم در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۶ـ۲. نکات کلیدی شمول مبحث هجدهم در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۷. ساختمان‌های بلندمرتبه در مبحث بیستم: علائم و تابلوها

۱۱ـ۷ـ۱. تابلوی راهنمای تخلیه اضطراری در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۷ـ۲. علائم نورانی مسیر خروج در ساختمان‌های بلندمرتبه (گروه ۸)

۱۱ـ۷ـ۳. تابلوی راهنمای واکنش اضطراری در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۷ـ۴. ضوابط ایمنی کارگاه‌های ساختمان‌های بلندمرتبه (گروه ۸)

۱۱ـ۷ـ۵. نکات کلیدی علائم و تابلوها در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۸. ساختمان‌های بلند در مبحث بیست‌ویکم: پدافند غیرعامل

۱۱ـ۸ـ۱. جایگاه ساختمان‌های بلند در گروه‌بندی پدافندی

۱۱ـ۸ـ۲. کاربری‌های متناظر پدافندی در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۸ـ۳. نکات کلیدی پدافند غیرعامل در ساختمان‌های بلند

۱۱-۹. ساختمان‌های بلند در مبحث بیست‌وسوم: الزامات ترافیکی ساختمان

۱۱ـ۹ـ۱. الزام احداث محل فرود بالگرد (هلی‌پد) در بام ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۹ـ۲. معیارهای عددی الزام هلی‌پد

۱۱ـ۹ـ۳. ابعاد، شکل و رنگ سطح هلی‌پد

۱۱ـ۹ـ۴. حفاظ ایمنی و درج مشخصات فنی

۱۱ـ۹ـ۵. نکات کلیدی هلی‌پد در ساختمان‌های بلند

۱۱-۱۰. ساختمان‌های بلند در مبحث بیست‌وچهارم: انطباق شهری ساختمان

۱۱ـ۱۰ـ۱. حوزه شمول مبحث ۲۴ در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۱۰ـ۲. ساختمان‌های بلند در مبحث ۲۴

۱۱ـ۱۰ـ۳. ویژگی و دسترسی زمین در پهنه‌های بلندمرتبه

۱۱ـ۱۰ـ۴. تراکم و ارتفاع در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۱۰ـ۵. توده‌گذاری و نحوه استقرار ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۱۰ـ۶. ملاحظات اقلیمی و فضایی در ساختمان‌های بلند

۱۱ـ۱۰ـ۷. نکات کلیدی انطباق شهری ساختمان‌های بلند

 

فصل دوازدهم: مصوبات عام بلندمرتبه‌سازی

مصوبات عام مؤثر بر بلندمرتبه‌سازی

۱۲-۱. ضوابط احداث پناهگاه و ایمن‌سازی نسبی سازه‌ها، مصوب ۰۵/۰۵/۱۳۶۶

۱۲-۱-۱. ضابطه استقرار پناهگاه در ساختمان‌های بلند

۱۲-۱-۲. نکات کلیدی ضوابط احداث پناهگاه و ایمن‌سازی نسبی سازه‌ها

۱۲-۲. ضوابط جلوگیری از افزایش محدوده شهرها، مصوب ۱۰/۰۸/۱۳۷۸

۱۲-۲-۱. ضابطه تهیه و مکان‌یابی بلندمرتبه‌سازی

۱۲-۲-۲. نکات کلیدی ضوابط جلوگیری از افزایش محدوده شهرها

۱۲-۳. ضوابط و شاخص‌های بازیابی هویت شهرسازی و معماری اسلامی- ایرانی، مصوب ۱۴/۱۲/۱۳۹۱

۱۲-۳-۱. ضوابط نظام ارتفاعی و پرهیز از برج‌های مسکونی نامتناسب

۱۲-۳-۲. نکات کلیدی ضوابط و شاخص‌های بازیابی هویت شهرسازی و معماری اسلامی- ایرانی

۱۲-۴. مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در خصوص حادثه ساختمان پلاسکو؛ کاهش خطرات سوانح، مصوب ۰۲/۱۲/۱۳۹۵

۱۲-۴-۱. ضوابط کاهش خطرات سوانح در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۲-۴-۲. نکات کلیدی مصوبه کاهش خطرات سوانح در ساختمان‌های بلندمرتبه

۱۲-۵. مصوبه حریم گسل‌های زلزله شهرهای ایران، مصوب ۰۳/۰۲/۱۳۹۷

۱۲-۵-۱. ضوابط بلندمرتبه‌سازی در پهنه‌های گسلی

۱۲-۵-۲. نکات کلیدی مصوبه حریم گسل‌های زلزله شهرهای ایران

۱۲-۶. مصوبه تهیه و تدقیق نقشه گسل‌های شهرهای تهران، تبریز، مشهد، کرمان، زنجان و کرج، مصوب ۲۱/۰۷/۱۳۹۹

۱۲-۶-۱. ضوابط منع بلندمرتبه‌سازی در حریم و پهنه‌های گسلی

۱۲-۶-۲. نکات کلیدی مصوبه تهیه و تدقیق نقشه گسل‌های شهرهای تهران، تبریز، مشهد، کرمان، زنجان و کرج

۱۲-۷. سیاست‌های بازتنظیم نظام پهنه‌بندی تراکم ساختمانی شهرها، مصوب ۰۱/۰۳/۱۴۰۲

۱۲-۷-۱. تعیین پهنه‌های بلندمرتبه در نظام پهنه‌بندی تراکم ساختمانی

۱۲-۷-۲. نکات کلیدی سیاست‌های بازتنظیم نظام پهنه‌بندی تراکم ساختمانی شهرها

۱۲-۸. دستورالعمل عمومی طراحی و ساخت طرح‌های مسکن حمایتی، مصوب ۱۱/۰۷/۱۴۰۱

۱۲-۸-۱. الزام مصوبات بلندمرتبه‌سازی در طرح‌های مسکن حمایتی

۱۲-۸-۲. الزام تناسب مقیاس کالبدی ساختمان‌های بلند با بافت پیرامون

۱۲-۸-۳. نکات کلیدی دستورالعمل عمومی طراحی و ساخت طرح‌های مسکن حمایتی

۱۲-۹. ضوابط عمومی طراحی نمای بناهای شهری

۱۲-۹-۱. ارجاع ضوابط نمای شهری به مصوبات بلندمرتبه‌سازی

۱۲-۹-۲. ضوابط تعیین و تغییر تراکم و تعداد طبقات در طراحی فرم بنا

۱۲-۹-۳. ضوابط تقسیم حجمی بناهای بزرگ‌مقیاس

۱۲-۹-۴. نکات کلیدی ضوابط عمومی طراحی نمای بناهای شهری مرتبط با ساختمان‌های بلند

 

فصل سیزدهم: مصوبات خاص بلندمرتبه‌سازی

از انگیزش تراکم تا نظم پهنه‌ای؛ سیر تحول مصوبات  خاص بلندمرتبه‌سازی

ضوابط و مقررات افزایش تراكم و بلند مرتبه‌سازی،  مصوب ۲۴/۱۰/۱۳۶۹

تعیین چارچوب تدوین و بررسی ضوابط بلندمرتبه‌سازی شهر تهران،  مصوب ۲۵/۱۲/۱۳۹۳

ضوابط عام بلند مرتبه‌سازی، مصوب ۱۶/۰۷/۱۳۹۷

اصلاحیه ضوابط عام استقرار ساختمان‌های بلند در  شهرهای ایران، مصوب ۲۱/۰۷/۱۳۹۹

ضوابط عام استقرار ساختمان‌های بلند در شهرهای ایران،  مصوب ۲۱/۰۷/۱۳۹۹

اصول و احکام کلی

فصل ۱- تعاریف

فصل ۲- ضرورت احداث ساختمان‌های بلند

فصل ۳- مکانیابی

مکانیابی و ضوابط و مقررات ساخت بناهای بلندمرتبه در  محدوده شهر تهران، مصوب ۲۴/۰۳/۱۴۰۰

 

فصل چهاردهم: ضمائم و پیوست‌ها

ضمائم و پیوست‌ها

راهنمای ملی سند توسعه مبتنی بر حمل و نقل همگانی،  مصوب ۳۰/۱۰/۱۳۹۸

راهنمای پیوست ضوابط عام استقرار ساختمان‌های بلند  در شهرهای ایران،  مصوب ۱۶/۰۷/۱۳۹۷

کلیدواژه

منابع و مآخذ

 

 

انتشارات نوآور

ناشر تخصصی کتاب های نظام مهندسی

 

بیشتر