سازمان نظام مهندسی و کنترل ساختمان کشور، بازوی اصلی در اجرای قوانین و مقررات ملی در پروژه‌های ساختمانی است. این سازمان علاوه بر کنترل فرایند ساخت‌وساز، نقش مهمی صدور پروانه، افزایش دانش فنی مهندسان رشته‌های هفت‌گانه و رسیدگی به تخلفات دارد. زمانی نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان پررنگ‌تر می‌شود که تعامل سازنده نظام مهندسی با دیگر نهادهای مسئول از جمله شهرداری‌ها و وزارت راه و شهرسازی را موشکافی کنیم.

به طور کلی نقش نظام مهندسی در صنعت ساختمان از دو منظر قابل بررسی است:

1. نقش مهندسان واجد صلاحیت نظام مهندسی (معرفی مهندسان مجری، ناظر و طراحی)
2. نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان به عنوان یک نهاد (سازوکارهای سازمانی و خدماتی سازمانی)

در این مقاله ضمن آشنایی با ساختار نظام مهندسی از هر ۲ زاویه نقش آن را در صنعت ساختمان بررسی می‌کنیم.

سازمان نظام مهندسی چیست؟

سازمان نظام مهندسی یک سازمان غیردولتی است که مجموعه‌ای از قوانین، مقررات، آیین‌نامه‌ها، استانداردها و تشکل‌های حرفه‌ای و صنفی را در جهت رسیدن به اهداف ساخت‌وساز تعیین کرده است.

این مجموعه تحت عنوان قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان تدوین شده است. قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان اولین بار در اسفند ماه سال ۱۳۷۴ به تصویب رسیده است و کتاب مربوطه در فهرست منابع آزمون نظام مهندسی تمام رشته‌های هفت‌گانه به چشم می‌خورد.

سازمان نظام مهندسی به عنوان یک تشکل صنفی در تمام کشورهای استان نمایندگی دارد و برخی از تصمیم‌گیری‌ها مانند تعیین تعرفه خدمات مهندسی در قالب سازوکارهای استانی اتخاذ می‌شود. سازمان نظام مهندسی در مرکز استان دایر می‌شود و ممکن است در سایر شهرهای استان نیز دفاتر نمایندگی در نظر گرفته شود.

رابطه نظام مهندسی با شهرداری و راه و شهرسازی

یک تعامله سه‌گانه میان نظام مهندسی، شهرداری و وزارت راه و شهرسازی وجود دارد که در کنار هم اجرای قوانین و مقررات ملی را ممکن می‌کند. در ادامه نقش هر یک را با تفکیک بررسی می‌کنیم.

• وزارت راه و شهرسازی: نزدیک‌ترین تجربه داوطلبان نظام مهندسی از حضور وزارت راه و شهرسازی در صنعت ساختمان، تدوین مباحث ۲۴ گانه مقررات ملی است. این وزارت با تدوین قوانین و مقررات ملی ساختمان و ضوابط شهرسازی بر عملکرد کلی سازمان نظام مهندسی نظارت دارد.
• شهرداری‌ها: این نهاد مجری طرح‌های تفصیلی شهری، صدور جواز ساخت و برخورد با تخلفات کمیسیون ماده ۱۰۰ است. در نظر داشته باشید که شهرداری بدون تایید نظام مهندسی مجاز به صدور پروانه یا پایان کار نیست.
• نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان: این سازمان به عنوان نهاد کنترل فنی و حرفه‌ای، مسئول معرفی مهندسان واجد شرایط به شهرداری‌ها و کارفرمایان است و همچنین مسئولیت کنترل نقشه‌ها و تطابق آنها با مقررات ملی و ارزیابی عملکرد مهندسان را نیز برعهده دارد.

در یک کلام وزارت راه و شهرسازی مسئول تدوین مقررات است، شهرداری مسئول صدور جواز ساخت بر مبنای اطلاعاتی است که از مهندسان سازمان نظام مهندسی دریافت می‌کند و نظام مهندسی مسئول ارائه خدمات طراحی، نظارت، اجرا، کنترل نقشه‌ها و رسیدگی به تخلفات مهندسان است.

نقش مهندسان واجد صلاحیت نظام مهندسی چیست؟

سازمان مسئول معرفی مهندسان طراح، ناظر و مجری واجد صلاحیت به شهرداری‌ها و کارفرمایان است. وظیفه اصلی و نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان، نیز با ارائه خدمات طراحی، نظارت و اجرا بروز محقق می‌شود.

۱. نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان: طراحی و محاسبات

طراحی اولین اقدام در یک پروژه ساختمانی است که تعیین کننده موارد متعددی از جمله موارد زیر است:

• سطح اشغال، تراکم، درز انقطاع و ارتفاع مجاز
• طراحی راه‌های خروج ایمن و پله‌های اضطراری
• تامین نور و تهویه و حداقل ابعاد استاندارد برای فضاها

پس از تایید نقشه‌ای که توسط معمار طراحی شده، مهندس محاسب عمران باید بارهای وارد بر ساختمان را با استناد به استاندارد ۲۸۰۰ و مبحث ۹ و ۱۰ محاسبه کند تا سازه درعین اقتصادی بودن حداکثر ایمنی را داشته باشد.

در قدم بعدی مهندسان تاسیسات برقی و مکانیکی وارد عمل می‌شوند و باتکیه بر مباحث ۱۳، ۱۴، ۱۶ و ۱۹ مقررات ملی در مورد صرافی سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی، طراحی سیستم‌های روشنایی و تابلو برق‌ها و همینطور صرفه‌جویی در انرژی اظهار نظر می‌کنند.

۲. نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان: صلاحیت نظارت

پس از طراحی موفقیت‌آمیز، شهرداری جواز ساخت را صادر می‌کند و ناظر در نقش یک بازرس فعالیت خود را آغاز می‌کند. گوشه‌ای از وظایف ناظران را در ادامه مطالعه می‌کنید:

• ناظر عمران ایمنی گودبرداری، اتصالات جوش را بررسی می‌کند.
• ناظر معماری مهار لرزه‌ای دیوارها، عایق‌بندی و رعایت الزامات ایمنی را بررسی می‌کند.
• ناظر تاسیسات برقی فشار لوله‌های تاسیسات را می‌سنجد و ناظر تاسیسات برقی بر اجرای صحیح چاه ارت و استفاده از سیم‌هایی با سطح مقطع استاندارد نظارت می‌کند.

اگر پروژه دارای چند ناظر باشد، سازمان نظام مهندسی یک ناظر هماهنگ‌کننده تعیین می‌کند که نقش رابط اصلی مالک با شهرداری و سازمان نظام مهندسی را برعهده خواهد داشت.

۳. نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان: اجرا

مجریان به عنوان نماینده مالک همواره در محل پروژه یا کارگاه حضور دارند. آنها همچنین مسئولیت قانونی صحت عملیات اجرایی را نیز برعهده دارند. مجری همان کسی است که پیمانکاران پروژه را تعیین کرده، مصالح را از تامین‌کنندگان موردتوافق با کارفرما تهیه و روش ساخت پروژه را تعیین می‌کند.

ناظر عملکرد مجری را زیر نظر می‌گیرد و اقدامات او را در گزارش‌ها منعکس می‌کند؛ اما حق اظهارنظر در مورد تصمیمات مجری را ندارد.

مهندسی مجری که از سوی سازمان نظام مهندسی منصوب می‌شود مسئولیت استخدام افراد ماهر و پیمانکاران باتجربه، کنترل کیفیت مصالح و رعایت اصول ایمنی، بهداشت و محیط زیست را برعهده دارد.

نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان به عنوان یک نهاد: وظایف بنیادین

سازمان نظام مهندسی در همکاری با شهرداری‌ها و وزارت راه و شهرسازی و با معرفی مهندسان واجد صلاحیت از اجرای مقررات ملی اطمینان حاصل می‌کند؛ اما این تنها گوشه‌ای از نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان‌ است.

در ادامه برخی از وظایف و خدمات سازمان را ذکر خواهیم کرد؛ توجه داشته باشید که با توجه به سازوکارهای استانی ممکن است این خدمات در تمام سازمان‌های استانی یکسان نباشد:

• صدور پروانه اشتغال حقیقی و حقوقی
• کنترل ظرفیت و صلاحیت مهندسان
• تعیین تعرفه خدمات نظام مهندسی
• ارائه خدمات مهندسی در امور بازرسی گاز، تفکیک آپارتمان‌ها
• ارائه خدمات بیمه به خانواده مهندسین و بیمه تکمیلی درمان با پرداخت هزینه
• ارائه خدمات اجتماعی در شرایط بحرانی به شهروندان استان
• بازدید میدانی و نظارت بر عملکرد مهندسان ناظر و مجری
• رسیدگی به شکالات مربوط به عملکرد مهندسین و مالکین
• برگزاری دوره‌های ارتقا پایه مهندسی و تمدید دوره‌های اجباری
• برگزاری دوره‌های آموزش ویرایش آیین‌نامه‌های نظام مهندسی
• اطمنیان از ایمنی، بهداشت و آسایش مناطق مسکونی
• همکاری با نهادها و مراجع مسئول درراستای کنترل فرایند ساخت و ساز
• ارائه خدمات مربوط به کارشناسی فنی به مراجع قضایی

اما اصلی‌ترین نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان معرفی مهندسان طراح، ناظر و مجری است و ماحصل گزارش‌ها و اقدامات آن مهندسان منجر به ایجاد یک سند حیاتی به نام «شناسنامه فنی و ملکی» می‌شود.

۱. صدور شناسنامه فنی و ملکی

از زمان فعالیت سازمان نظام مهندسی فرایند ساخت‌وساز روشن و شفاف شده است. می‌توان گفت کیفیت خروجی ساخت‌وساز در صورت تطابق با مقررات ملی تضمین شده است. شناسنامه فنی و ملکی نیز نشان دهنده همین کیفیت است.

شناسنامه فنی و ملکی ساختمان توسط وزارت مسکن و شهرسازی به صورت همسان تهیه شده و نسخه خام آن در اختیار سازمان‌های نظام مهندسی استانی قرار می‌گیرد.

خریداران با مشاهده شناسنامه فنی متوجه می‌شوند که آیا سازه موردنظر مبتنی بر مقررات ملی و اصول مهندسی ساخته شده است یا خیر. برخی از اطلاعات مندرج در شناسنامه فنی و ملکی به شرح زیر است:

• مشخصات سازه
• معماری
• نام مهندس مجری
• نام مهندس ناظر
• مهندس تاسیسات مکانیکی
• مهندس تاسیسات برقی
• شیوه اسکلت‌بندی
• مصالح به‌کار رفته
• وزن وارد بر اسکلت
• وغیره

مرجع شناخت ساختار نظام مهندسی چیست؟

اصلی ترین مرجع برای آشنایی با نقش سازمان نظام مهندسی در صنعت ساختمان، کتاب قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان است که در ۶ فصل و به همراه آیین‌نامه‌های اجرایی و استانداردها تنظیم شده است.

اما چرا باید این کتاب را نه تنها به عنوان یک منبع برای آزمون که به‌عنوان مرجعی برای درک ساختار نظام مهندسی غنیمت شمرد؟

1. فصل اول کتاب کلیات قانونی را پوشش می‌دهد و ما را با نحوه ساماندهی امور مربوط به مشاغل مهندسی آشنا می‌کند. این فصل به تقویت آگاهی عمومی نسبت به اصول معماری و مقررات ملی می‌پردازد و در مورد اهمیت وضع مقررات ملی ساختمان صحبت می‌کند.
2. فصل دوم ما را با ارکان سازمان نظام مهندسی و نقش هریک آشنا می‌کند.
3. بر طبق فصل سوم ضوابط و مقررات امور کاردان‌ها و صنوف ساختمان توسط وزارت راه و شهرسازی تعیین می‌شود.
4. در فصل چهارم با جزئیات مقرارت کلی ساختمان، حدود اختیارات شهرداری‌ها و سازمان نظام مهندسی آشنا می‌شوید.
5. در فصل پنجم کتاب در مورد نقش سازمان در آموزش و ارتقای دانش فنی مهندسان در شهرهایی که فاقد نیروی متخصص کافی هستند صحت می‌شود.
6. در فصل پایانی نیز مواردی مانند محل پرداخت هزینه‌های سازمان نظام مهندسی و تعیین و پرداخت سهم دولت از طرح‌های عمرانی پوشش داده شده است.

در پایان نقش پررنگ نظام مهندسی در صنعت ساختمان

نظام مهندسی از سال ۱۳۷۴ در تعامل با شهرداری‌ها و وزارت راه و شهرسازی فعالیت خود را آغاز کرد. این سازمان مسئول صدور پروانه نظام مهندسی، معرفی مهندسان واجد صلاحیت، تعیین ظرفیت مهندسی، تعیین تعرفه خدمات مهندسی، صدور شناسنامه فنی و ملکی وغیره است. وزارت راه و شهرسازی مباحث مقررات ملی را تدوین کرده و نظام مهندسی مسئولیت ارتقای دانش مهندسان و اجرای کامل مقررات را برعهده دارد.

با رعایت قوانین و مقررات ملی بازار مسکن شفاف خواهد بود و خریداران با آگاهی از میزان مقاوم‌سازی سازه، مصالح به‌کار رفته، وزن وارد بر اسکلت و غیره برای خرید ملک موردنظر اقدام می‌کنند.

مطالب مرتبط:

1. تاریخ آزمون نظام مهندسی
2. زمان ثبت نام آزمون نظام مهندسی نوبت سوم
3. بعد از قبولی در آزمون نظام مهندسی چه کنیم
4. همه چیز درباره آزمون نظام مهندسی معماری
5. دانلود کتاب های مهندسی عمران
6. بودجه بندی آزمون نظام مهندسی شهرسازی